Algemene taalkunde I

Fonetiek — medeklinkers en klinkers

Dr. Thomas Van Hoey

QLVL @ KU Leuven

03 10 2024

Fonetiek

Wat is fonetiek?

Fonetiek = de objectieve studie van spraakklanken

Belangrijke onderdelen

spraakorganen


articulatorische fonetiek


akoestische fonetiek


perceptuele fonetiek

welke lichaamsdelen maken klanken?

hoe worden die klanken geproduceerd?

wat zijn de fysische kenmerken van klanken? trillingen in de lucht?

waarneming van klanken door toehoorder

Speech chain communicatiemodel

  1. in de hersenen wordt een bepaalde gedachte gevormd
  2. de hersenen zenden signalen naar de spraakorganen
  3. spieren en organen in het spraakkanaal worden in beweging gezet
  4. als een gevolg hiervan ontstaan geluidsgolven
  5. deze akoestische signalen bereiken het oor van de toehoorder, die ze omzet in elektrosignalen
  6. deze elektrosignalen bereiken het brein van de toehoorder,
  7. waar ze worden ‘gedecodeerd’ als een gedachte

Kunnen en kennen in dit vak

articulatorische fonetiek

  • theorie: concepten en analysemethoden
  • toepassing:
    • IPA (International Phonetic Alphabet)
    • herkennen, analyseren, transcriberen

akoestische fonetiek

  • enkel theorie

perceptuele fonetiek

  • vrijwel niet

Spraakorganen

Drie onderdelen ~ drie functies:

1. Glottaal systeem (strottenhoofd (larynx) met stembanden, glottis (stemspleet))

Plaats waar fonatie (periodieke trilling) gebeurt; stemkwaliteiten (bv. fluisteren, kraken etc.)

2. Subglottaal systeem (longen, luchtpijp)

Dit is de energiebron die lucht in beweging zet.

3. Supraglottal systeem (luchtpijp, mond- & neusholte)

Modulatie van de luchtstroom voor articulatie

Spraakorganen

McGregor 2024:30

Mondholte

bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:VocalTract_withNumbers.svg

Subglottaal systeem: energie

Longen zetten lucht in beweging (pulmonische luchtstroom)

  • typisch bij talen: egressief (lucht → buiten)
  • zeldzaam: ingressief (lucht → binnen)

Voorbeel van ingressieve luchtstroom met talig functie: interjecties in het Zweeds

Glottaal systeem: fonatie

Glottaal systeem

  • stottenhoofd (larynx)
  • bevat: stembanden (vocal folds)
  • vormen samen: stemspleet (glottis)

vocal folds (https://www.phon.ucl.ac.uk/courses/plin0065/week4.php)

Glottaal systeem

Stembanden kunnen naar elkaar worden toegebracht

  • van elkaar: lucht kan vrij uitstromen → stemloze klanken

  • naar elkaar toe: lucht door stemspleet geduwd
    → stembanden gaan periodiek open en dicht → aerodynamisch principe (Bernoulli-effect) → stemhebbende klanken

Stembanden in actie ( waarschuwing grafisch)

Stembanden in actie

Supraglottaal systeem

Mondholte

  • kan worden vervormd met articulatoren
  • modificeert luchtstroom

Neusholte

  • zacht gehemelte kan neusholte afsluiten van mondholte
  • bepaalt of lucht (ook) via neusholte uitstroomt

Supraglottaal systeem

bron: https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2013/ling520/LectureNotes2.html

Supraglottaal systeem in actie

Articulatorische fonetiek

Articulatorisch

Basisonderscheid tussen klinkers (vocalen) vs. medeklinkers (consonanten)

Medeklinkers

Medeklinkers

Medeklinker = vernauwing of afsluiting van de mondholte

Articulatorische parameters

1. plaats van articulatie
locatie van afsluiting / vernauwing

2. wijze van articulatie
manier van afsluiting / vernauwing

3. stemgeving van articulatie
stembanden trillen of niet

Medeklinkers: plaats (place)

paard vs. kaart

locatie van vernauwing of afsluiting

  • terminologie: meestal “target” van de active articulator
  • herkenning tips and tricks
    • kijken: gebruik spiegel tijdens articulatie
    • voelen: articulatie aanhouden en scherp inademen (koude lucht bij vernauwing / afsluiting)

Medeklinkers: plaats (place)

Plaats van de (meestal) active articulator

Medeklinkers: plaats (place)

IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)

Medeklinkers: wijze (manner)

tap vs. sap vs. nap

manier waarop vernauwing of afsluiting gebeurt

  • terminologie: aard van de luchtstroom
  • herkenning: tips & tricks
    • kijken: gebruik spiegel bij articulatie
    • voelen: hand voor de mondholte tijdens articulatie

Medeklinkers: wijze (manner)

1. plosieven / occlusieven: p, b, t, d …

  • volledige afsluiting mondholte
  • opbouw druk achter afsluiting
  • opheffen afsluiting → plof

2. nasalen: m, n, …

  • volledige afsluiting mondholte
  • laten zakken zacht gehemelte → lucht stroomt langs neusholte uit

Medeklinkers: wijze (manner)

3. fricatieven: f, v, θ, ð, s, z, ʃ, ʒ, … vernauwing mondholte

  • lucht doorgeperst → frictie ( turbulentie )

4. affricaten: tʃ, dʒ etc

  • lijkt op: plosief gevolgd door fricatief
  • technisch: plosief met ‘ traag ’ opheffen afsluiting

5. lateralen: l, ɬ, ɮ, …

  • mondholte afgesloten met tong
  • lucht ontsnapt aan zijkant tong
  • met frictie (fricatief ) of zonder (approximant)

Medeklinkers: wijze (manner)

6. approximanten: ɹ, ɻ, j, ɰ, …

  • vernauwing van de mondholte
  • minder dan bij fricatieven , lucht stroomt vrij uit

7. rotische klanken:

  • trilklanken : ʙ, r, ʀ
    • trilling actieve articulator bij target
    • aerodynamisch gestuurd ( vgl stemgeving )
  • taps & flaps : ɾ, ɽ
    • 1 kort contact met target
    • verschil ~ traject van de tong

Medeklinkers: wijze (manner)

IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)

Medeklinkers: stemgeving (voicing)

top vs. dop

Stembanden trillen of niet

  • herkenning: voelen aan strottenhoofd tijdens articulatie

Nu zijn we klaar om alle pulmonische medeklinkers nog eens te overlopen.

Je kan gemakkelijk ook oefenen met wikipedia

Medeklinkers: stemgeving (voicing)

IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)

MRI recordings

Op de website van Seeing Speech, via deze link kan je ook nog MRI opnames bekijken, om te zien wat er juist gebeurt.

Andere vormen van luchtstroommechanismen: ejectieven

Tot nu toe zagen we de pulmonische medeklinkers, waarbij de lucht door de longen (Lat. pulmo) in beweging wordt gebracht.

Maar het kan ook via het strottenhoofd (glottalisch):

8. ejectieven: p’, t’, k’…

  • strottenhoofd gaat omhoog → lucht wordt samengedrukt in mondholte

Andere vormen van luchtstroommechanismen: implosieven

9. implosieven: ɓ, ɗ, ….

  • strottenhoofd omlaag → onderdruk lucht in mondholte gezogen (bv Maasai)

Andere vormen van luchtstroommechanismen: clicks

10. clicks: velarisch (vooral Zuidelijk Afrika)

  • afsluiting twee plaatsen mondholte
  • tong naar beneden → onderdruk ingesloten lucht
  • opheffen voorste afsluiting → klikgeluid

MRi van clicks via deze link

Ejectives, implosives, clicks in IPA

Andere vormen van luchtstroommechanismen: overzicht

Demonstratie

Klinkers

Klinkers

Klinker = geen vernauwing of afsluiting van de mondholte

Bepalende factor = vorm van de mondholte:

  • vorm & positie van de tong
  • ronding van de lippen
  • toevoeging / afsluiting neusholte (oraal vs nasal)
  • constant of verschuivend ( monoftong vs diftong )

Klinkers

Vorm & positie van de tong:

  • benadering = hoogste punt van de tong
  • maar geen contact → continuüm van tongposities , beschreven adhv twee dimensies
    • voor, centraal, achter
    • hoog, mid-hoog, mid-laag, laag
  • herkenning :
    • kijken : opening mondholte ( vgl . i vs a)
    • voelen : vgl . plaats articulatie medeklinkers

Cardinal vowels

praktische oplossing voor de “vowel space”: cardinal vowels (Daniel Jones)

→ 4 referentiepunten

Cardinal vowels → alle klinkers

Live demonstratie

Ter referentie:

Vowel chart

Op wikipedia

IPA vowels

Diacritics in het IPA

IPA diacritics

IPA

International Phonetic Alphabet (IPA)

Komt voort uit de vaststelling dat de ortografie van talen eigenlijk niet geschikt is om geluiden redelijk juist te vatten, bv. Nl. paard, incompetent

→ IPA als “standaard” referentiepunt voor de talen van de wereld, met vaste conventies

  • \(\pm\) 100 symbolen
  • \(\pm\) 50 diacritische tekens

IPA

Oefen IPA op de website van de International Phonetic Association (helaas ook “IPA”)

https://www.internationalphoneticassociation.org/IPAcharts/inter_chart_2018/IPA_2018.html

Maar gebruik ook zeker de aparte pagina’s verzameld op Wikipedia

https://en.wikipedia.org/wiki/International_Phonetic_Alphabet

Herhaling: wat te kennen van IPA

  • medeklinkers : alle pulmonische klanken (hoofdtabel)
  • klinkers : alle klinkers in de “klinkerdriehoek”

Mogelijke opdrachten

  • herkennen en transcriberen ( isolatie & woorden )
  • analyseren en classificeren
    • medeklinkers: plaats, wijze, stemgeving
      • klinkers : voor /achter, open/ gesloten , ronding

Zelf oefenen

  • elektronische hulpmiddelen met opnames & oefenmodules : zie Toledo

  • tips & tricks :

    • zie hierboven , plus
    • contrastief luisteren bij ‘moeilijke’ klanken
    • zelf reproduceren en opnemen , of samenwerken
    • probeer woorden te onthouden met een bepaalde klank

Volgende week

Volgende week

  • Korte herhaling articulatorische fonetiek
  • Suprasegmentalen
  • Types of transcriptions
  • Perceptuele fonetiek
  • Akoestische fonetiek
  • Oefeningen

Te doen tegen volgende week:
Leer de medeklinkers en klinkers vanbuiten