Wat is fonetiek?
Fonetiek = de objectieve studie van spraakklanken
Belangrijke onderdelen
spraakorganen
welke lichaamsdelen maken klanken?
hoe worden die klanken geproduceerd?
wat zijn de fysische kenmerken van klanken? trillingen in de lucht?
waarneming van klanken door toehoorder
Speech chain communicatiemodel
in de hersenen wordt een bepaalde gedachte gevormd
de hersenen zenden signalen naar de spraakorganen
spieren en organen in het spraakkanaal worden in beweging gezet
als een gevolg hiervan ontstaan geluidsgolven
deze akoestische signalen bereiken het oor van de toehoorder, die ze omzet in elektrosignalen
deze elektrosignalen bereiken het brein van de toehoorder,
waar ze worden ‘gedecodeerd’ als een gedachte
Kunnen en kennen in dit vak
articulatorische fonetiek
theorie: concepten en analysemethoden
toepassing:
IPA (International Phonetic Alphabet)
herkennen, analyseren, transcriberen
akoestische fonetiek
perceptuele fonetiek
Spraakorganen
Drie onderdelen ~ drie functies:
1. Glottaal systeem (strottenhoofd (larynx) met stembanden, glottis (stemspleet))
Plaats waar fonatie (periodieke trilling) gebeurt; stemkwaliteiten (bv. fluisteren, kraken etc.)
2. Subglottaal systeem (longen, luchtpijp)
Dit is de energiebron die lucht in beweging zet.
3. Supraglottal systeem (luchtpijp, mond- & neusholte)
Modulatie van de luchtstroom voor articulatie
Spraakorganen
McGregor 2024:30
Mondholte
bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:VocalTract_withNumbers.svg
Subglottaal systeem: energie
Longen zetten lucht in beweging (pulmonische luchtstroom )
typisch bij talen: egressief (lucht → buiten)
zeldzaam: ingressief (lucht → binnen)
Voorbeel van ingressieve luchtstroom met talig functie: interjecties in het Zweeds
VIDEO
Glottaal systeem: fonatie
Glottaal systeem
stottenhoofd (larynx)
bevat: stembanden (vocal folds)
vormen samen: stemspleet (glottis)
vocal folds (https://www.phon.ucl.ac.uk/courses/plin0065/week4.php)
Glottaal systeem
Stembanden kunnen naar elkaar worden toegebracht
van elkaar: lucht kan vrij uitstromen → stemloze klanken
naar elkaar toe: lucht door stemspleet geduwdaerodynamisch principe (Bernoulli-effect ) → stemhebbende klanken
Stembanden in actie (
Stembanden in actie
VIDEO
Supraglottaal systeem
Mondholte
kan worden vervormd met articulatoren
modificeert luchtstroom
Neusholte
zacht gehemelte kan neusholte afsluiten van mondholte
bepaalt of lucht (ook) via neusholte uitstroomt
Supraglottaal systeem
bron: https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2013/ling520/LectureNotes2.html
Supraglottaal systeem in actie
VIDEO
Medeklinkers
Medeklinker = vernauwing of afsluiting van de mondholte
Articulatorische parameters
1. plaats van articulatie
2. wijze van articulatie
3. stemgeving van articulatie
Medeklinkers: plaats (place)
paard vs. kaart
locatie van vernauwing of afsluiting
terminologie: meestal “target” van de active articulator
herkenning tips and tricks
kijken: gebruik spiegel tijdens articulatie
voelen: articulatie aanhouden en scherp inademen (koude lucht bij vernauwing / afsluiting)
Medeklinkers: plaats (place)
Plaats van de (meestal) active articulator
Medeklinkers: plaats (place)
IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)
Medeklinkers: wijze (manner)
tap vs. sap vs. nap
manier waarop vernauwing of afsluiting gebeurt
terminologie: aard van de luchtstroom
herkenning: tips & tricks
kijken: gebruik spiegel bij articulatie
voelen: hand voor de mondholte tijdens articulatie
Medeklinkers: wijze (manner)
1. plosieven / occlusieven: p, b, t, d …
volledige afsluiting mondholte
opbouw druk achter afsluiting
opheffen afsluiting → plof
2. nasalen: m, n, …
volledige afsluiting mondholte
laten zakken zacht gehemelte → lucht stroomt langs neusholte uit
Medeklinkers: wijze (manner)
3. fricatieven: f, v, θ, ð, s, z, ʃ, ʒ, … vernauwing mondholte
lucht doorgeperst → frictie ( turbulentie )
4. affricaten: tʃ, dʒ etc
lijkt op: plosief gevolgd door fricatief
technisch: plosief met ‘ traag ’ opheffen afsluiting
5. lateralen: l, ɬ, ɮ, …
mondholte afgesloten met tong
lucht ontsnapt aan zijkant tong
met frictie (fricatief ) of zonder (approximant)
Medeklinkers: wijze (manner)
6. approximanten: ɹ, ɻ, j, ɰ, …
vernauwing van de mondholte
minder dan bij fricatieven , lucht stroomt vrij uit
7. rotische klanken:
trilklanken : ʙ, r, ʀ
trilling actieve articulator bij target
aerodynamisch gestuurd ( vgl stemgeving )
taps & flaps : ɾ, ɽ
1 kort contact met target
verschil ~ traject van de tong
Medeklinkers: wijze (manner)
IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)
Medeklinkers: stemgeving (voicing)
top vs. dop
Stembanden trillen of niet
herkenning: voelen aan strottenhoofd tijdens articulatie
Medeklinkers: stemgeving (voicing)
IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)
MRI recordings
Op de website van Seeing Speech, via deze link kan je ook nog MRI opnames bekijken, om te zien wat er juist gebeurt.
Andere vormen van luchtstroommechanismen: ejectieven
Tot nu toe zagen we de pulmonische medeklinkers, waarbij de lucht door de longen (Lat. pulmo ) in beweging wordt gebracht.
Maar het kan ook via het strottenhoofd (glottalisch) :
8. ejectieven : p’, t’, k’…
strottenhoofd gaat omhoog → lucht wordt samengedrukt in mondholte
Andere vormen van luchtstroommechanismen: implosieven
9. implosieven : ɓ, ɗ, ….
strottenhoofd omlaag → onderdruk lucht in mondholte gezogen (bv Maasai)
Andere vormen van luchtstroommechanismen: clicks
10. clicks: velarisch (vooral Zuidelijk Afrika)
afsluiting twee plaatsen mondholte
tong naar beneden → onderdruk ingesloten lucht
opheffen voorste afsluiting → klikgeluid
Ejectives, implosives, clicks in IPA
Andere vormen van luchtstroommechanismen: overzicht
Demonstratie
VIDEO
Klinkers
Klinker = geen vernauwing of afsluiting van de mondholte
Bepalende factor = vorm van de mondholte:
vorm & positie van de tong
ronding van de lippen
toevoeging / afsluiting neusholte (oraal vs nasal)
constant of verschuivend ( monoftong vs diftong )
Klinkers
Vorm & positie van de tong:
benadering = hoogste punt van de tong
maar geen contact → continuüm van tongposities , beschreven adhv twee dimensies
voor, centraal, achter
hoog, mid-hoog, mid-laag, laag
herkenning :
kijken : opening mondholte ( vgl . i vs a)
voelen : vgl . plaats articulatie medeklinkers
Cardinal vowels
praktische oplossing voor de “vowel space”: cardinal vowels (Daniel Jones)
Cardinal vowels → alle klinkers
Live demonstratie
Diacritics in het IPA
IPA diacritics
IPA
International Phonetic Alphabet (IPA )
Komt voort uit de vaststelling dat de ortografie van talen eigenlijk niet geschikt is om geluiden redelijk juist te vatten, bv. Nl. paard , in competent
→ IPA als “standaard” referentiepunt voor de talen van de wereld, met vaste conventies
\(\pm\) 100 symbolen\(\pm\) 50 diacritische tekens
Herhaling: wat te kennen van IPA
medeklinkers : alle pulmonische klanken (hoofdtabel)
klinkers : alle klinkers in de “klinkerdriehoek”
Mogelijke opdrachten
herkennen en transcriberen ( isolatie & woorden )
analyseren en classificeren
medeklinkers: plaats, wijze, stemgeving
klinkers : voor /achter, open/ gesloten , ronding
