Fonetiek — medeklinkers en klinkers
03 10 2024
Fonetiek = de objectieve studie van spraakklanken
Belangrijke onderdelen
spraakorganen
articulatorische fonetiek
akoestische fonetiek
perceptuele fonetiek
welke lichaamsdelen maken klanken?
hoe worden die klanken geproduceerd?
wat zijn de fysische kenmerken van klanken? trillingen in de lucht?
waarneming van klanken door toehoorder
articulatorische fonetiek
akoestische fonetiek
perceptuele fonetiek
Drie onderdelen ~ drie functies:
1. Glottaal systeem (strottenhoofd (larynx) met stembanden, glottis (stemspleet))
Plaats waar fonatie (periodieke trilling) gebeurt; stemkwaliteiten (bv. fluisteren, kraken etc.)
2. Subglottaal systeem (longen, luchtpijp)
Dit is de energiebron die lucht in beweging zet.
3. Supraglottal systeem (luchtpijp, mond- & neusholte)
Modulatie van de luchtstroom voor articulatie
McGregor 2024:30
bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:VocalTract_withNumbers.svg
Longen zetten lucht in beweging (pulmonische luchtstroom)
Voorbeel van ingressieve luchtstroom met talig functie: interjecties in het Zweeds
Glottaal systeem
vocal folds (https://www.phon.ucl.ac.uk/courses/plin0065/week4.php)
Stembanden kunnen naar elkaar worden toegebracht
van elkaar: lucht kan vrij uitstromen → stemloze klanken
naar elkaar toe: lucht door stemspleet geduwd
→ stembanden gaan periodiek open en dicht → aerodynamisch principe (Bernoulli-effect) → stemhebbende klanken
Stembanden in actie ( waarschuwing grafisch)
Mondholte
Neusholte
bron: https://www.ling.upenn.edu/courses/Fall_2013/ling520/LectureNotes2.html
Basisonderscheid tussen klinkers (vocalen) vs. medeklinkers (consonanten)
Medeklinker = vernauwing of afsluiting van de mondholte
Articulatorische parameters
1. plaats van articulatie
locatie van afsluiting / vernauwing
2. wijze van articulatie
manier van afsluiting / vernauwing
3. stemgeving van articulatie
stembanden trillen of niet
paard vs. kaart
locatie van vernauwing of afsluiting
Plaats van de (meestal) active articulator
IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)
tap vs. sap vs. nap
manier waarop vernauwing of afsluiting gebeurt
1. plosieven / occlusieven: p, b, t, d …
2. nasalen: m, n, …
3. fricatieven: f, v, θ, ð, s, z, ʃ, ʒ, … vernauwing mondholte
4. affricaten: tʃ, dʒ etc
5. lateralen: l, ɬ, ɮ, …
6. approximanten: ɹ, ɻ, j, ɰ, …
7. rotische klanken:
IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)
top vs. dop
Stembanden trillen of niet
Nu zijn we klaar om alle pulmonische medeklinkers nog eens te overlopen.
IPA place (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/IPA_chart_2020.svg)
Op de website van Seeing Speech, via deze link kan je ook nog MRI opnames bekijken, om te zien wat er juist gebeurt.
Tot nu toe zagen we de pulmonische medeklinkers, waarbij de lucht door de longen (Lat. pulmo) in beweging wordt gebracht.
Maar het kan ook via het strottenhoofd (glottalisch):
8. ejectieven: p’, t’, k’…
9. implosieven: ɓ, ɗ, ….
10. clicks: velarisch (vooral Zuidelijk Afrika)
MRi van clicks via deze link
Demonstratie
Klinker = geen vernauwing of afsluiting van de mondholte
Bepalende factor = vorm van de mondholte:
Vorm & positie van de tong:
praktische oplossing voor de “vowel space”: cardinal vowels (Daniel Jones)
Live demonstratie
Ter referentie:
Op wikipedia
IPA diacritics
International Phonetic Alphabet (IPA)
Komt voort uit de vaststelling dat de ortografie van talen eigenlijk niet geschikt is om geluiden redelijk juist te vatten, bv. Nl. paard, incompetent
→ IPA als “standaard” referentiepunt voor de talen van de wereld, met vaste conventies
Oefen IPA op de website van de International Phonetic Association (helaas ook “IPA”)
https://www.internationalphoneticassociation.org/IPAcharts/inter_chart_2018/IPA_2018.html
Maar gebruik ook zeker de aparte pagina’s verzameld op Wikipedia
https://en.wikipedia.org/wiki/International_Phonetic_Alphabet
Mogelijke opdrachten
elektronische hulpmiddelen met opnames & oefenmodules : zie Toledo
tips & tricks :
Te doen tegen volgende week:
Leer de medeklinkers en klinkers vanbuiten